Нутгийн мэдээ

Нутгийн мэдээ - Dornogovi.mn http://dornogovi.mn/ ru Нутгийн мэдээ - Dornogovi.mn DataLife Engine Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт 60 хувьд хүрчээ http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2485 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2485

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Дорноговь аймагт ажиллах үеэрээ Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын явцтай танилцав.

“Чингис хаан баялгийн сан нэгдэл” ХХК-ийн харьяа “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХК-ийн хариуцан хэрэгжүүлж буй төслийн явц 60 хувьд хүрчээ.

Түүхий тос дамжуулах 527 км хоолойн ажил 90 орчим хувьтай, үйлдвэрийн технологийн байгууламжуудын барилга угсралт, тоног төхөөрөмжийн суурилуулалт ид өрнөж байгаа тухай “Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр” ТӨХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Д.Алтанцэцэг танилцуулав. Тухайлбал, үйлдвэрийн хамгийн чухалд тооцогдох эх байгууламжууд болох “Атмосферийн нэрлэгийн цамхаг”-ийг өнгөрсөн тавдугаар сард, “Вакуум нэрлэгийн цамхаг”-уудыг долоодугаар сард тээвэрлэн авчирч, угсарч эхэлжээ. Түүхий тос, завсрын болон эцсийн бүтээгдэхүүн хадгалах 276,430 метр.куб багтаамжтай агуулах сав барьж, 263 км ил, 26 км далд шугам хоолойг гагнаж суурилуулж байна. Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Ерөнхий сайд байхдаа Газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах шийдвэр гарган, бүтээн байгуулалтыг нь эхлүүлсэн.

Газрын тосны бүтээгдэхүүн, эрчим хүч, ган, хүнс, бордоо зэргийг дотооддоо үйлдвэрлэж хэрэгцээгээ ханган, улмаар экспортлогч орон болох нь үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн тусгаар тогтнолтой салшгүй холбоотойг Ерөнхийлөгч тэмдэглэлээ.

Монгол, Энэтхэгийн харилцаа, хамтын ажиллагаа, ард түмний найрамдал, нөхөрлөлийн бэлгэ тэмдэг болсон Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтад оролцож байгаа хоёр орны бүх байгууллага, аж ахуйн нэгж, инженер, техникийн ажилтнуудад талархал илэрхийлэв. Стратегийн чухал ач холбогдолтой энэ үйлдвэрийг төлөвлөсөн хугацаанд нь ашиглалтад оруулахын төлөө төр, засаг бүх талын дэмжлэг үзүүлнэ гэдгийг Ерөнхийлөгч хэллээ.

Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Атул Малхари Готсурвэ “Ерөнхий сайд Нарендра Моди, Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх нарын манлайлал дор хэрэгжиж байгаа төслийн явц 60 хувьд хүрсэнд сэтгэл хангалуун байна. Энэ үйлдвэр ашиглалтад орсноор Монгол Улс эрчим хүчний аюулгүй байдлаа хангаж, бензин, шатахууны хэрэгцээг тодорхой хэмжээгээр шийдвэрлэх чухал ач холбогдолтой. Миний хувьд төслийн явцтай газар дээр нь байнга ирж танилцдаг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч ирсэн нь төслийн бүтээн байгуулалт улам эрчимжихэд чухал нөлөө үзүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байна” гэв.

Газрын тос боловсруулах үйлдвэр бол дэлхийн нефть-химийн аж үйлдвэрийн салбарын тэргүүлэгчдийн патенттай, орчин үеийн техник, тоног төхөөрөмж бүхий үйлдвэр юм.

Боловсруулах үйлдвэрээс гадна дулааны цахилгаан станц, цахилгаан дамжуулах олон зуун км шугам, дэд станц, агуулах сав резервуарын парк, тээвэр логистикийн дэд бүтэц, ус дамжуулах хоолой, ачих буулгах эстакад зэрэг байгууламжаас бүрдсэн хүнд аж үйлдвэрийн цогцолбор гэж болно.

Үйлдвэрийг 2028 онд ашиглалтад оруулахаар 4,500 инженер, техникийн ажилтан гурван ээлжээр, 24 цаг тасралтгүй ажиллаж байна.

Үйлдвэр жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулж, улсын газрын тосны хэрэгцээний 55 хувийг хангана. Үүнээс гадна 824 мян.тн дизель, 396 мян.тн АИ95 бензин, 80 мян.тн онгоцны түлш, 17 мян.тн зуухны түлш, 27 мян.тн шингэрүүлсэн шатдаг хий үйлдвэрлэх юм. Үйлдвэр ашиглалтад орсноор 850-900 ажлын байр шинээр бий болно.

]]> zulaa Tue, 13 Oct 2026 09:21:03 +0800 Э.Мөнх-Оргил: Бэлтгэлдээ үнэнч хүн амжилтад хүрнэ http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2484 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2484

Амжилт гэдэг хэн нэгэнд зүгээр л ирдэг бэлэг биш юм. Тэрхүү зүрхэнд ассан хүслийн очноос урган гарсан зорилгын төлөө өдөр бүр шантралгүй хөдөлмөрлөж, унахдаа босож, хөлс хүчээ зориулсан хүнд ирдэг шагнал билээ. “Зууны мэдээ” сонин энэ удаагийн “Амжилтын эзэн” буландаа Дорноговь аймгийн Замын-Үүд сумын Нэгдүгээр сургуулийн сурагч Э.Мөнх-Оргилыг онцолж байна.

Хүүхдээ эрүүл саруул, зөв хүн болгож хүмүүжүүлэх нь хүн бүрийн хүсэл болов уу. Иймд Э.Мөнх-Оргилын ээж хүүгийнхээ чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөжүүлж, бие бялдрыг нь хөгжүүлэх зорилгоор сумандаа шинээр нээгдсэн жюү жицүгийн “Glory” академийг зорьж, Б.Цэнджав багшийн шавь болжээ.

Өрсөлдөхийн хэрээр хөгжинө гэх нь бий. Тиймдээ ч “Glory” академи шавь нарынхаа ур чадварыг хөгжүүлэхийн тулд тэмцээн уралдаан бүрд сойхыг зорьдог байна. Энэ жишгээр есдүгээр сарын 3-6-ны өдөр Япон улсын Токио хотод зохион байгуулагдсан SJJIF холбооны бүсний ангилалтай дэлхийн аваргад 17 тамирчин оролцсоны нэг нь Э.Мөнх-Оргил байв. Тэрээр одоо цагаан бүстэй бөгөөд энэ спортоор хичээл хоёр дахь намартайгаа золгож байна. Багш дасгалжуулагч, ах эгч, найз нөхдөөсөө суралцсаар яваа бяцхан тамирчин дэлхийн дэвжээн дээр ч дархан мэхээрээ уран барилдсан гэнэ. Түүний дархан мэх нь хөл авах, гарт өчих.

Энэ тухайгаа тэрээр “Би цагаан бүсний 36 кг-ийн ангилалд барилдсан. Гитэй төрөлдөө хүрэл, Но-Ги төрөлдөө мөнгөн медаль хүртээд ирсэндээ баяртай байна. Багш нар болон гэр бүлийнхэндээ баярлалаа” гэсэн юм.

Дорноговь аймгийнхаа аварга шалгаруулах тэмцээнд мөнгө, хүрэл медаль хүртэж амжилтын гараагаа эхлүүлж байсан бол энэ удаа мөн мөнгө, хүрэл гэсэн хос медальтайгаар анхны дэлхийн аваргынхаа салхийг хагаллаа. “Багш маань жюү жицүг хүний биеийн бүх булчинг зэрэг ажиллуулдаг давуу талтай гэж хэлсэн. Заримдаа бэлтгэл хиймээргүй санагддаг. Гэхдээ бэлтгэлээ үнэнч шударга, тууштай хийсэн сайн хүн амжилтад хүрдэг болохоор би шантарч болохгүй.

Зааландаа ирээд дасгал хийгээд хөлсөө гаргахаар гоё байдаг. Ирээдүйд цэргийн хүн болно” гэх хүсэл мөрөөдлөөрөө жигүүрлэсэн түүний ертөнцөөр хэсэг хугацаанд бид аялсан юм. Мөн цаашид дэлхийн аваргын олон дэвжээнд гарахыг хүсэж буйгаа илэрхийлсэн билээ.

Бяцхан тамирчин маань бас өрөвч зөөлөн сэтгэлтэй аж. Энэ удаагийн тэмцээнээр Япон улсын тамирчныг 14:0 харьцаатай ялахын өмнө “Энэ хүүхдэд хэдэн оноо өгчихдөг юм уу” гэж дотроо ихэд бодсон гэнэ. Гэхдээ “Эх орноо төлөөлөөд ирсэн тамирчин учир болохгүй шүү” гээд үргэлжлүүлсэн хэмээн хөгжилтэй дурсамжаа хуваалцсан юм.

П.ЛХАГВАЖАРГАЛ

Эх сурвалж: “Зууны мдэээ” сонин

]]> zulaa Fri, 18 Sep 2026 10:39:17 +0800 Лицензийн хил дунд үлдсэн Цагаан дэлийн сүүлчийн ганц малчных-2 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2483 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2483
“Зууны мэдээ” сонин Нийтийн эрх ашгийн төлөөх эрэн сурвалжлах бүтээлийнхээ 2026 оны наймдугаар сарын 26-ны дугаарт “Уурхайд эзлэгдэж, бэлчээр, усгүй болсон Цагаан дэлийн сүүлийн ганц малчных” нийтлэлээ хүргэсэн. Нийтлэлийн үргэлжлэл болох “Лицензийн хил дунд үлдсэн Цагаан дэлийн сүүлчийн ганц малчных-2 ” цувралыг хүлээн авна уу.

Нүүхгүйгээр агуй, овоогоо сахихаар үлдсэн Г.Баттулгынх гурав хуваагджээ

Агуй, овоо, мал, нутаг орноо уул уурхайн шууд нөлөөллөөс хамгаалахаар өвөлжөөндөө үлдсэн Айраг сумын Цагаан дэлийн Нарт багийн сүүлчийн ганц айл Г.Баттулгынх энэ жил гурав хуваагджээ. Хүүхдүүдээ сургуульд сургахаар Дархан хотод ах, эгч нартаа үлдээж байгаа бол сумын төвд нэг гэрээ, нөгөө гэр нь хөдөөдөө гээд ийнхүү гурав хуваагдсан байна. Нутаг орноо орхихоос илүүтэй эндээ үлдэж, амьдрах нөхцөлөө сайжруулахаар шийджээ. Өмнө нь малаа айлд тавьдаг байсан бол одоо тэсэлгээнд нурсан хашаа, хороогоо засаж тохижуулах ажилд орсон байна. Уурхайн шүүрлийн усаар дүүрсэн худгаа шавхаж засаж янзлан, усны асуудлаа шийдэхийн зэрэгцээ гэрийнхээ суурийг өндөрлөж, хамгаалалтаа сайжруулахаар төлөвлөжээ. Нэг ёсондоо, уурхай тэлж, айлууд нүүсэн энэ нутагт тэд үлдэхийн тулд өөрсдийн амьдрах орчин, уурхайгаас ирэх дарамтаас сэргийлж хамгаалалтаа бэхжүүлж байна.

Тэдний ярьж буйгаар, нутагтаа үлдэх шийдвэр гаргаснаас хойш дарамт шахалт улам нэмэгдэх болсон байна. Тэдний өвөлжөөний газрын хойд талд 200-500 метрийн зайд үйл ажиллагаа явуулдаг “Дугуй уул” компанийн хайгуулын лицензийн талбайд, тэдний өвөлжөөний газар давхацсан гэх үндэслэлээр шүүхэд нэхэмжлэл гаргажээ. Ингэснээр олон үеэрээ нутаглаж ирсэн өвөлжөөний газраас нь салгах, нүүлгэх, хөөн зайлуулах эрх зүйн үндэслэл бүрдүүлэхийг оролдож байна гэж Г.Баттулгынхан үзэж байна. Мөн тэдний хэлж буйгаар, гэрийнх нь орчимд өдөр, шөнөгүй хяналт тавих зорилготой мэт камер байршуулсан нь хүний хувийн орон зай, эрхэд халдсан үйлдэл болж байгаа аж. “Бид эндээс нүүчихвэл энэ нутгийг хэнсахиж үлдэх вэ” гэсэн асуулт хариулт нэхнэ.

Өнөөдрийн байдлаар нөхцөл байдал бүр ч хүндрэх төлөвтэй байна. Тэдний гэрийн хойд талд ойролцоогоор 200-300 метрийн зайд "Дунфанлунма", "Дугуй уул" хоёр компани үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлснээр уурхайн хүнд машин механизмын дуу чимээ, тоосжилт өмнөхөөсөө нэмэгдсэн талаар Баттулгынхан ярьж байна. Ингээд Цагаан дэлд үлдсэн энэ айлын өдөр тутмын амьдралын хажууханд уурхай улам ойртсоор.

Нэг талд нь өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн өвөлжөө, тахилгат овоо, Цагаан дэлийн агуй. Нөгөө талд нь лицензийн хил, уурхайн техник, тоос шороо, дуу чимээ. Тэдний үлдэх эсэх нь зөвхөн нэг айлын нүүх, нүүхгүй тухай асуудал биш болжээ. Харин малчин хүн өвөг дээдсээсээ өвлөсөн нутагтаа амьдрах эрхтэй юу, уул уурхайн лиценз тэр эрхийн хаана хүрч дуусах вэ гэдэгт асуудлын гол оршиж байна.

Нөлөөллийн бүсийн малчин Б.Батням ярихдаа “Манайх энд 2017 оноос мал маллаж байна. 700 гаруй малтай. Өвс, ургамал уул уурхайн машины тоос, шороогоор бүрхэгдсэнээр мал шороотой өвч идэж уушги нь цоохортсон. Хол явж чадахгүй бахарддаг. Зудаас өмнө 3000 малтай байсан. Их мал байх тусам малын баас, хоргол бэлчээртээ бордоо болж хөрзөн нь түлш, өтөг бууц нь малын хэвтэр нь болдог эко системтэй. Гэвч энэ байдал алдагдаж цөлжилт болж байна. Эдгээр уурхайн лицензүүдийг цуцлуулах хүсэлтэй байна” гэж байлаа. Нөлөөллийн бүсийн малчид бид залуу малчин Баттулга, Амгаланбаяр нараа үргэлж дэмжиж дэм болохыг хүсдэг. Бид хэдийгээр эднийхийг бодвол 5-20 орчим км зайд байгаа ч дам нөлөөлөлд өртсөөр л байдаг. Уурхайн тэсэлгээний дуу чимээ тасрахгүй, бэлчээрийн хомсдол, гүний худгийн усны гарц улам л муудах зэргээр нөлөөлсөөр байдаг гэж байлаа.

Сүүлийн үед компаниуд Ерөнхий сайдын энэ оны 10 дугаар албан даалгаврын хэрэгжилтийг хангах нэрийдлээр уурхайн лицензтэй талбайгаа хашаалахыг "овжиноор" ашиглах хандлага ажиглагдаж мөн л малчдын хооронд зөрчил үүсгэснийг хэлж байсан. Мэдээж хариуцлагагүй уул уурхайн ул мөрөөс үлдсэн нөхөн сэргээлгүй орхигдсон газрыг хамгаалах, хашаалах үүрэг өгсөн ч тэд хайгуулын талбайгаа хүртэл хашаалж малчдын мал бэлчээрлэх талбайг хумисаар байгааг ч хэлж байлаа. Мэдээж албан даалгаврыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй ч даалгаврын шаардлагыг тухайн уурхайн ордуудын ялгаатай байдал онцлогоос шалтгаалж мөрдүүлэх хэрэгтэйг тэд хэлж байсан юм.

“Дугуй уул” компанийн гүйцэтгэх захирал Г.Буянхишиг ярихдаа “Амгаланбаярын өвөлжөөний газар манай эзэмшлийн талбай дотор байгаа. Хэрэв энд айлын өвөлжөө байсан бол тусгай зөвшөөрөл өгөхөөсөө өмнө эдний өвөлжөөг тойруулж, цоорхой гаргаж өгөх ёстой биз дээ. Тэгэхээр давхцуулаад өгсөн энэ асуудлыг шүүхээр шийдүүлэх ёстой. Малчинтай яриад шийдэгдэхгүй. Тиймээс Шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан” гэв.

Харин малчин Б.Амгаланбаяр ярихдаа “Манай энэ өвөлжөөний газар манай ааваас надад өвлөгдөж ирсэн газар. Энэ компаниас өмнө 2018 онд надад өвлөгдсөн. Бүх бичиг баримт, шилжүүлсэн огноо гээд баримтууд нь бий. Гэхдээ одоогоор намайг шүүхэд дуудаагүй байна. Мэдээж шүүхэд бид ялах нь ойлгомжтой байгаа”гэсэн юм.

“Эм си ти ти” компанийн ХААБ-ын ажилтан хэлэхдээ “ Манай компаниуд нэгдээд нөлөөллийн малчин өрхөд нөхөн олговор олгох тухай ярилцсан. Гэхдээ одоогоор нэг айлын нөхөн олговрын гаргасан хэмжээг бид хүлээн зөвшөөрөхгүй. Нэг айлынх ийм өндрөөр тогтвол бусад айлууд ийм хэмжээний мөнгө биднээс нэхнэ. Тиймээс компаниуд нэгдээд дундаа нэг Үнэлгээний компани хөлсөлж өөрсдийн зүгээс үнэлгээг хийлгэхээр болж байна” гэлээ.

“Талст Цагаан дэлт компанийн захирал н.Мөнгөнморьт “Манай компани өмнө нь үйл ажиллагаа огт явуулж байгаагүй юм билээ. Би саяхан энэ компанийн эзэмшлийн 70 хувийг худалдаж авсан. Хоёр сарын хугацаа болж байна. Гэтэл юу ч хийгээгүй байсан хэр нь шууд нөхөн олговор олгох хэмжээг ийм өндрөөр нэхэж байгаа нь манай компанийн тухайд хүндрэлтэй” гэлээ. Ямартаа ч хоёр талаас гаргасан үнэлгээг хамгаалж хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээн хийж нөхөн олговрын хэмжээг тогтоох шийдэлд хүрэх нь нөлөөлөлд өртөж буй малчдад хүлээлт үүсгэсэн байна.

Говийн бүсээс сонгогдсон түшээд газар дээр нь очоод ч байдал дээрдсэнгүй

“Уурхайд эзлэгдэж, бэлчээр, усгүй болсон Цагаан дэлийн сүүлийн ганц малчных” нэртэй эхний нийтлэлийн дараа УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаясгалан, Г.Ганбаатар нар Дорноговь аймгийн Айраг сумын Баруун Цагаан Дэлийн бүлэг ордын бүсэд ажиллаж, олборлох үйлдвэрлэл, Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг, нүүдлийн соёл, мал аж ахуйн салбарын газар ашиглалт хоорондын зөрчил бодит байдал дээр хэрхэн үүсэж буйтай танилцлаа. Энэ үеэр нутгийн иргэд, малчид, аж ахуйн нэгжүүдтэй уулзаж, өнөөгийн хууль эрх зүйн орчин дахь цоорхой, хэрэгжилтийн хүндрэл, бодит амьдралд нийцэхгүй байгаа зохицуулалтуудын талаар нээлттэй ярилцав. Одоо хамгийн чухал нь энэ бүхнээс ямар дүгнэлт хийж, ямар өөрчлөлтийг эхлүүлэх, сонгогчид, нутгийн иргэдийн эрх ашиг, нүүдлийн мал аж ахуй, байгаль орчныг хамгаалахын төлөө хууль эрх зүйн шинэчлэлийг хэрхэн хийх вэ гэдэг асуудал хүлээлт үүсгэж үлдлээ.

Бодит нөхцөлд тулгуурласан, хүний эрх, нүүдлийн соёл, тогтвортой хөгжлийг хамгаалсан шийдлийг хамтдаа бий болгоно гэдэгт нөлөөллийн бүсийн малчид итгэж хүлээсээр хоцорсон.

Харин Цагаан дэл орчмын уурхайнуудын Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээний тайлангуудыг шүүж үзэхэд Азийн хэмжээний энэ онцгой ач холбогдол бүхий агуйн тухай ганц ч үсэг алга. Ихэнх тайланд нэр нь ч байхгүй. Нөлөөллийн хүчин зүйл гэж тооцоогүй аж. Монголын хамгийн үнэ цэнтэй геологийн өвүүдийн нэг болох Цагаан дэлийн агуй хуулиар заавал тусгах ёстой үнэлгээний баримт бичгүүд дээр “оршдоггүй” байжээ.

Агуйн амсар болох 3.6 га талбайг хашаалсан. Агуйгаас 200м-3 км зайд найман уурхай үйл ажиллагаа явуулж байна.

“Хил хязгааргүй алхам” ТББ-ын тэргүүн Н.Баярсайхан “Монгол Улс соёлын өв, дурсгалт газруудаа бүртгэдэггүй, бүртгэлээ хуваалцдаггүй учраас тэнд лиценз олгосон байна. Агуйг Кадастрын системд бүртгэж авсан, мэддэг байсан бол лиценз олгохгүй шүү дээ” гэж дүгнэв. Тэрээр “2014 онд Монгол Улс Соёлын өвийн тухай хуультай болсон. Тэр хуулийн дагуу компани тусгай зөвшөөрлөө авахаас өмнө геологийн, археологийн, угсаатны судалгаа хийж, дүгнэлт гаргуулж зөвшөөрөл авдаг. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр судалгааг хийсэн бол агуй бичигдсэн байх учиртай. Угсаатны судалгаанд жишээ нь, нөлөөллийн бүсийн айл, агуй, овоо хайрхан, нутаг устайгаа хэрхэн харилцаж ирснийг тусгасан байх ёстой” гэж тайлбарлалаа. Харамсалтай нь, Цагаан дэл дээр энэ хууль журам үйлчилсэнгүй. Хэрэв хэрэгжсэн бол Азийн хэмжээний агуйн тухай үнэлгээний тайлангуудад тусгагдаагүй үлдэх боломжгүй.

ХЭҮК-оос 2026 оны нэгдүгээр сарын 5-ны өдөр Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатарт явуулсан шаардлагадаа “Цагаан дэлийн агуйн амсар болон хана, шат нурж, хүн орж болохгүй болсон зэрэг нь ашигт малтмал хайх, олборлох зорилгоор газар ухаж, тэсэлгээ хийж, доргилт үүссэнээс нурсан байх магадлал өндөр байна” гээд “Агуй орчимд үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний тайланг үнэлэх шаардлагатай” гэжээ. Нөлөөллийн үнэлгээ хийдэг компаниуд, түүнийг баталж хүлээн авдаг БОУАӨЯ-ны Мэргэжлийн зөвлөл, Монгол Улсын Тусгай хамгаалалттай газартай ёс зүйн хариуцлага тооцох цаг болжээ.

Нэгэнт лиценз олгосны дараа тухайн газрыг тусгай хамгаалалтад авсан нь өнөөгийн зөрчлийг шийдвэрлэхэд хүндрэл үүсгэж байгааг Н.Баярсайхан дурдаад цаашид хэрхэх тухайд тэрээр “Найман компанийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг дахин авч үзэх, Цагаан дэлийн агуйн хамгаалалтын менежментийн төлөвлөгөөг төрийн байгууллагуудын оролцоотой боловсруулах, байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээнүүдийг дахин хянуулах шаардлагатай” гэсэн юм.

Мөн иргэдийн оролцоонд тулгуурласан нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээ хийж, нөлөөлөлд өртсөн малчид, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газар хамтран асуудлыг хэлэлцэх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлсэн байна. Түүнчлэн уг асуудлаар УИХ-ын ерөнхий хяналтын сонсгол хийх нь бодлогын алдааг тодорхойлж, цаашид ийм зөрчил давтагдахаас сэргийлэх эрх зүйн орчин бүрдүүлэх ач холбогдолтой гэв.

Нөхөн олговор зөвхөн нүүсэн хүнд олгодог ойлголтыг өөрчлөх хэрэгтэй

Экспертүүдийн зүгээс Цагаан дэлд үүссэн асуудлыг зөвхөн газрын маргаан, нүүлгэн шилжүүлэлтээр хязгаарлаж болохгүй гэж үзэж байна. Тухайлбал, Г.Баттулгынх малаа гурван удаа сольсон, малаас нь хүнд металл илэрсэн, хүн, малын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлсөн байж болзошгүй зэрэг бодит хохирол, алдагдсан боломжийг нөхөн олговрын тооцоонд тусгах шаардлагатай гэсэн юм. Мөн малчны гэр рүү чиглүүлэн камер байршуулсан гэх мэдээлэл нь хувийн орон зай, хүний эрхийн асуудлыг хөндөж буйг онцолсон байна.Нөгөөтээгүүр, нөхөн олговрыг зөвхөн “Нүүсэн тохиолдолд олгоно, нүүхгүй бол олгохгүй” гэсэн ойлголтоор хязгаарлах нь учир дутагдалтай. Нөлөөлөл үргэлжилж байгаа тохиолдолд учирч буй хохирлыг тооцож, шударга нөхөн олговор олгох тогтолцоо шаардлагатай гэж экспертүүд үзэж байна. Тэд мөн нөхөн олговор, нүүлгэн шилжүүлэлтийг нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээний дараа хийх, малчин өрх шинэ нутагтаа шилжин суурьшиж, мал сүрэг нь шинэ орчиндоо дасан зохицох шилжилтийн үеийн зардлыг тооцох шаардлагатайг ч хэлж байна.

Нөлөөлөл лицензийн хилээр дуусдаггүй

Өөр нэг анхаарах асуудал нь уул уурхайн нөлөөллийг зөвхөн лицензийн талбайн хэмжээгээр тооцож байгаа явдал аж. Уурхайн тээвэр, зам, баяжмал тээвэрлэлт зэрэг үйл ажиллагаанаас үүсэх бэлчээрийн хомсдол, газрын доройтол, бэлчээрийн хуваагдал, тоосжилт, усны нөлөөлөл зэрэг дагалдах нөлөөллийг хангалттай тооцдоггүй гэж экспертүүд шүүмжилж байна.Тухайлбал, Баруун Цагаан дэлээс сумын төвийн төмөр замын өртөө хүртэл баяжмал тээвэрлэх 25 км замын нийгэм, байгаль орчны нөлөөлөл тусдаа асуудал болж үлдэж байна. Өөрөөр хэлбэл, уурхайн лицензийн хил хаана дуусах нь байгаль орчин, хүний амьдралд үзүүлэх нөлөөллийн хил тэнд дуусна гэсэн үг биш. Цагаан дэлд үүссэн өнөөгийн нөхцөл байдал энэ асуудлыг бодлогын түвшинд дахин авч үзэх шаардлагатайг харуулж байна. Монголын төрийн олборлох салбарын бодлого нь Говийн бүсийг тэр чигт нь малчин иргэдэй нь золиосонд гаргаж байна. Үүний тод жишээ говь усгүй боллоо, хангайгаас татъя гэдэг хөтөлбөр, бодлого юм. Олон улсад Монголын Засгийн газар говийн бүс нутгаа уул уурхайн бүс нутаг болгож золиосонд гаргажээ гэж дүгнэсэн гэдгийг эксперт тодотгосон.

Хэрэв Л.Баттулгын гэр бүл нүүсэн бол агуйн хувь заяа өнөөдрийнхөөс өөр байх байсан. Агуйн дэргэд өдөр бүр очиж хардаг, тэсэлгээг нь тоолдог, зөрчлийг нь мэдээлдэг “нийтийн харуул” хүн үлдэхгүй байх байв. Цагаан дэлийн агуйг төр гурвантаа хамгаалалтдаа авсан боловч өнөөдөр ганц айл л амьжиргаагаараа, амь насаараа, нэр төрөөрөө дэнчин тавин манаж байна. Харин одоо төр агуйг хамгаалахын тулд компаниудад нөхөн олговор өгөх асуудал хөндөгдөж байна. Монгол Улс өөрийн гаргасан алдааны “төлөөс”-ийг өндөр үнээр төлөх нөхцөл үүсжээ. Төр, компани хоёр энэ асуудлыг шийдэх хүртэл дахиад хэдий хэр хугацаа өнгөрөх нь тодорхойгүй. Харин тэсэлгээ үргэлжилсээр, агуйд ан цав гарсаар л байх нь. Эцэст нь, Г.Баттулга, Б.Амгаланбаяр нар агуйг хамгаалж буй учир нь тодорхой. Энэ нутгийн тухай санах ойг хамгаалж буй юм. Өмнө нь энд олон айл байсныг тэд мэднэ. Агуйд малчид мах сүүгээ зуны цагт тавьдаг, говийн хүүхдүүдийн сэрүүцэх газар нь байсныг тэд мэднэ. Б.Амгаланбаяр “Үр хүүхдүүддээ агуйгаа энэ чигээр нь үлдээхийг, зорьж ирсэн хүмүүст бүрэн бүтнээр нь үзүүлэх юм сан гэж боддог” гэв. Төр хамгаалах ёстой байсан агуйг хамгаалахын тулд тэд үлдсэн. Газрын зураг дээр бол агуй цэг шиг харагдах байх, уурхайнханд тэсэлж дэлбэлж болдог хад чулуунаас өөрцгүй харагдах байх. Харин энэ нутагт өссөн хүмүүсийн хувьд түүхэн дурсгал, үнэт зүйл, өв соёл амьдралынх нь нэг хэсэг нь юм.

Цэвэгдоржийн МЯГМАРБАЯР

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ЕСДҮГЭЭР САРЫН 16. ЛХАГВА ГАРАГ. № 174 (7916)

]]> zulaa Fri, 18 Sep 2026 10:23:09 +0800 Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын гаалийн улсын байцаагч Ж.О-ийн удаа дараа хахууль авсан хэргийг шүүхэд шилжүүлжээ http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2416 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2416
Авлигатай тэмцэх газрын Мөрдөн шалгах хэлтэс 2026 оны 8 дугаар сарын 17-23-ны өдрүүдэд гэмт хэргийн шинжтэй 50 гомдол, мэдээллийг шалгав.

Үүнээс 7 гомдол, мэдээлэлд хэрэг бүртгэлтийн хэрэг нээх, 6 гомдол, мэдээлэлд хэрэг бүртгэлтийн хэрэг нээхээс татгалзах саналтайгаар прокурорт шилжүүлсэн бөгөөд одоогоор 37 гомдол, мэдээллийг хянан шалгаж байна.

Түүнчлэн эрүүгийн 1059 хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулснаас 11 хэргийг шүүхэд шилжүүлэх, 4 хэргийг хаах саналтай прокурорт хүргүүлж, 2 хэргийг нэгтгэн шалгаж байна. Мөрдөн шалгах ажиллагаанд одоогоор 1042 хэрэг шалгагдаж байна. Хэрэг бүртгэлтийн 1 хэрэгт 14 объектод нэгжлэгийн ажиллагаа явуулав.

Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын гаалийн улсын байцаагч Ж.О нь албаны чиг үүргээ хэрэгжүүлсний хариуд бусдаас удаа дараа хахууль авсан,
Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын гаалийн улсын байцаагч Л.Э нь албаны чиг үүргээ хэрэгжүүлсний хариуд бусдаас удаа дараа хахууль авсан, хахууль авах гэмт хэрэгт хамжигчаар хамтран оролцсон,
Нийтийн албан тушаалтан А.Б нь хяналт шалгалт явуулахдаа хахууль өгөгчийн ашиг сонирхлын үүднээс албаны чиг үүргээ хэрэгжүүлэхгүй байхын тулд хахууль авсан,
Удирдах албан тушаалтан Г.С нь албан үүрэг, бүрэн эрх, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж бусдад давуу байдал олгосны улмаас төрийн байгууллагад 145,2 сая төгрөгийн хохирол учруулсан гэх хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагааг дуусгаж, шүүхэд шилжүүлэх саналтайгаар прокурорт хүргүүлэв.

Эх сурвалж: АТГ

]]> zulaa Wed, 26 Aug 2026 10:42:23 +0800 Дорноговийн Эрдэнэ суманд E-Nam 3.0 цахим системийг танилцууллаа http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2415 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2415

“Ардын нам-Ард түмэндээ” аяны хүрээнд УИХ-ын гишүүн Ж.Галбадрахаар ахлуулсан ажлын хэсэг Дорноговь аймгийн Эрдэнэ суманд ажиллаж, Монгол Ардын Намын гишүүд, дэмжигчид болон орон нутгийн удирдлагуудтай уулзалт зохион байгууллаа.

Уулзалтын үеэр Монгол Ардын Намын сүүлийн 10 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлсэн бодлого, нийгэм, эдийн засгийн өсөлт, гадаад хамтын ажиллагааны үр дүн, намын шинэчлэлийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй E4 стратеги, ENAM 3.0 цахим системийн талаар мэдээлэл хүргэж, гишүүдийн санал хүсэлт, байр суурийг сонсов.

Намын гишүүдийн зүгээс намын анхан шатны байгууллагын үйл ажиллагааг улам бэхжүүлж, гишүүдийн оролцоо, идэвх санаачилгыг нэмэгдүүлэхэд МАН-ын дарга Н.Учралын дэвшүүлсэн E4 стратеги чухал ач холбогдолтойг онцолж, намын бодлого, үйл ажиллагаа цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэн шинэчлэгдэж байгааг сайшаан дэмжиж байгаагаа илэрхийллээ.

Мөн уулзалтын үеэр орон нутгийн хөгжил, намын байгууллагын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх, гишүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр санал солилцож, цаашид хамтран хэрэгжүүлэх ажлын талаар нээлттэй хэлэлцүүлэг өрнүүлэв.

Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Монгол Ардын Намын хороо нь дөрвөн жил дараалан аймгийн шилдэг сумын намын хороогоор шалгарсан амжилттай хамт олон бөгөөд намын анхан шатны байгууллагын сайн туршлагыг түгээн ажиллаж байна.

]]> zulaa Mon, 29 Jun 2026 12:22:26 +0800 Э.Батхишиг: Аяллын компаниудыг сайн судалж, гэрээ хийж явахгүй бол эрсдэл хаана ч байдаг юм байна http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2414 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2414

"Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулан Манжуур-Хайлаар чиглэлийн аялалд хамрагдсан багш нар буцах үедээ өөрсдөөс нь шалтгаалахгүй асуудлаас үүдэн хоёр хоног саатжээ. Энэ талаар тус аялалд явсан багшийн эгч Э.Батхишигтэй ярилцлаа.

-Аяллын компаниар зуучлуулсан хүмүүст ямар асуудал үүссэн талаар ярихгүй юу?

-Манай дүү ажлынхантайгаа “Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулж, Манжуур-Хайлаар чиглэлд явсан. Аялалд нь Дорноговийн 37 багш явсан юм билээ. Өнгөрсөн долоо хоногт буюу 16-нд хотод цуглараад явцгаасан. Хөтөлбөрийн дагуу 17-ноос эхлэн тав хоногийн хугацаанд аялал нь дууссан. Ингээд 22-нд наашаа гарна гэж ярьж байсан юм. Гэтэл “Хөгжилтэй аялал” компани буудал, хоолны мөнгөө өнөөх газарт нь төлөөгүй учраас “гаргахгүй” гэсэн асуудал үүссэн юм билээ. “Төлбөрөө төлсний дараа та нарыг явуулна” гэж хэлсэн гэсэн. Багш нарын хувьд аяллын мөнгөө 100 хувь төлсөн байгаа шүү дээ. Менежер эмэгтэй нь дөнгөж ажилд ороод л маргааш нь багш нартай явчихсан учраас “Би энэ асуудлыг мэдэхгүй” гэж хэлсэн гэсэн. Ингээд захирал нь ч утсаа авахгүй, буудалд нь хоёр хоног гарч чадахгүй байсаар өнөөдөр (өчигдөр) наашаа гарах шиг боллоо.

Учир нь цагдаа дуудсан юм билээ. Цагдаа нь “Энэ хүмүүст ямар ч буруу байхгүй. Хоёр байгууллагыг хооронд нь холбоод асуудлыг шийдүүлнэ. Энэ хүмүүсийг явуулах нь зүйтэй. Автобус бэлдэж өгөөд, та нарыг хил рүү явуулъя” гэж хэлсэн тухай ярьж байсан. Одоо бол утаснууд нь холбогдохгүй байна. Тэгэхээр наашаа гарсан байх гэж бодоод байна.

-Нэг хүний хэдэн төгрөг төлж явсан юм бол?

-Нэг хүний 490 мянган төгрөгийн тооцоогоо явахаасаа өмнө захирлынх нь данс руу хийгээд аялалдаа гарсан гэсэн. Тэндээ очоод авах ёстой үйлчилгээнүүдээ авсан юм билээ. Гэтэл буцаад явах болтол төлбөр, тооцооны асуудал үүсээд хоёр хоног саатсан. Гэхдээ хоёр хоног гэдэг багш нарын хувьд чухал шүү дээ. Манай дүү өөрөө математикийн багш, арванхоёрдугаар анги хариуцдаг. Ялангуяа элсэлтийн шалгалт хаяанд тулсан энэ үед хүүхдүүддээ давтлага өгөх ёстой байтал хоёр хоногоор хойшилчихлоо гэж надад ярьж байсан. Нэг хүний 490 мянган төгрөгөөр 37 хүн гэхээр нийт 18 сая төгрөгөөс “Хөгжилтэй аялал” компани өөрсдөө хэдийг нь авч, үйлчилгээ үзүүлсэн компани хэдийг авдаг нь тодорхой байдаг байх. Гэтэл ийм асуудал үүссэнд гайхаж байна.

-Хөх хотод мөн ийм асуудал үүссэн гэж сонслоо?

-Тийм гэсэн. “Хөгжилтэй аялал” компаниар зуучлуулж Хөх хот руу явсан 86 хүн тэндээ буудал ч байхгүй гудманд хоригдсон байгаа гэж сураг сонссон. Гэхдээ тэр талаар нь сайн мэдэхгүй байна. Энэ компани иргэдээс мөнгө авчихаад тухайн газартайгаа төлбөр, тооцоогоо дутуу хийдэг гэсэн хардлага бол төрж байна.

-Аялал зугаалгын улирал эхэлж байгаа энэ үед иргэдэд сэрэмжлүүлэх үүднээс юу гэж хэлмээр байна вэ?

-”Хөгжилтэй аялал” компани маш их сурталчилгаа хийж, олон хүний итгэлийг хүлээсэн газар гэж ойлгож явсан. Гэтэл аяллын төлбөрөө бүрэн төлсөн хүмүүс харийн нутагт буудлын төлбөрийн асуудлаас болж хоёр хоног саатсан нь үнэхээр харамсалтай санагдсан. Ялангуяа багш нар амралтынхаа хугацааг ашиглаад хамт олноороо дурсамж бүтээе гэж явсан хүмүүс байгаа шүү дээ. Иргэдэд анхааруулж хэлэхэд, аяллын компаниудыг сайн судалж яваасай гэж хүсэх байна. Зөвхөн реклам сурталчилгаа, хямд үнэ харахаас гадна тухайн компанийн өмнөх үйлчлүүлэгчдийн сэтгэгдэл, санал хүсэлтийг нягталж үзэх хэрэгтэй юм шиг санагдаж байна. Мөн гэрээ байгуулж байгаа бол ямар үйлчилгээ үзүүлэх, ямар нөхцөлд хариуцлага хүлээх талаар сайн судлах хэрэгтэй. Ер нь аяллын компаниудыг сайн судалж, гэрээ хийж явахгүй бол эрсдэл хаана ч байдаг. Зуны гурван сард хамт олноороо төлөвлөж, гоё дурсамж бүтээх гээд явж байгаа хүмүүст ийм зүйл тохиолдвол онцгүй мэдрэмж төрөх нь ойлгомжтой.

-Цагдаад гомдол мэдүүлсэн байгаа юу?

-Тэр хэд өөрсдөө Дорноговь аймгийн цагдаад хандсан гэсэн. Мөн тэндхийн буюу Хятадын цагдаад хандсан гэсэн. Буудлаас гаргахгүй нэг хонолоо гэхээр нь би өчигдөр (уржигдар) оффис дээр нь очтол хүн байгаагүй. Лавлах утаснууд руу нь залгасан ч аваагүй. Фэйсбүүк хуудас руу нь хүртэл бичсэн. Ямар нэгэн хариу өгөөгүй. Тэндхийн цагдаа нь л “Буудлын төлбөр тооцооноос болж энэ хүмүүсийг барьцаалж болохгүй. Ноцтой асуудал. Энэ компанитай чинь бид учрыг нь олж өгнө” гээд “Галыг өөр дээрээ аваад” явуулсан шиг байна. Төлбөр тооцооны асуудал нь шийдэгдээгүй байгаа гэсэн үг.

Г.БАЛГАРМАА

Б.НЯМЦЭРЭН

ӨДРИЙН СОНИН

]]> zulaa Thu, 25 Jun 2026 15:19:33 +0800 Нутаг нутгийн авьяастнуудыг хамрах соёлын цуврал "Дорноговийн магтаал"-аар эхлэв http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2412 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2412

Нутаг нутгийн авьяастнуудыг хамрах соёлын том цуврал "Дорноговийн магтаал"-аар эхэллээ. "Алтан Ураг" хамтлагийн ахлагч, хөгжмийн зохиолч Б.Эрдэнэбат Монгол орны 21 аймгийн өв соёл, язгуур урлагийн онцлогийг шинэ үеийн хүүхэд багачуудын дуу хоолойгоор дамжуулан хүргэх соёлын цуврал төслийг эхлүүлээд байна.

Энэхүү төсөл нь аймаг бүрийн түүх, бахархлыг шингээсэн магтаал дууг шинээр туурвиж, тухайн орон нутгийн авьяаслаг хүүхдүүдтэй хамтран олон нийтэд хүргэх зорилготой юм. Төслийн анхны уран бүтээл болох "Дорноговийн магтаал"-д тус аймгийн 500 гаруй авьяаслаг хүүхэд багачууд оролцсон байна. Хөгжмийн зохиолч Б.Эрдэнэбатын зүгээс цаашид 21 аймгийг бүгдийг нь тойрч, нутгийн өв соёлыг шингээсэн уран бүтээлүүдийг үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байгаа юм байна.

]]> zulaa Fri, 19 Jun 2026 10:50:13 +0800 Замын-Үүд дэх Гаалийн газарт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байна http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2403 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2403

Авлигатай тэмцэх газрын Мөрдөн шалгах хэлтсээс Гаалийн ерөнхий газрын харьяа Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын гаалийн улсын байцаагч нарт холбогдох эрүүгийн 3 хэрэгт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байна.

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд заасан үндэслэл, журмын хүрээнд Замын-Үүд дэх Гаалийн газрын 40 гаруй гаалийн улсын байцаагч, гаалийн бүрдүүлэлт хийдэг 10 гаруй аж ахуйн нэгж, хувь хүнийг хамруулан нэгжлэгийн ажиллагааг зохион байгуулж, одоогийн байдлаар 3 сэжигтнийг баривчлах арга хэмжээ аваад байна.

Гаалийн газрын нэр бүхий албан тушаалтнууд болон гаалийн бүрдүүлэлт хийдэг этгээдүүд нь Эрүүгийн хуулийн 22.1, 22.4-т заасан эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж, бусдаас их хэмжээний хахууль авсан гэмт хэргийг бүлэглэн үйлдсэн байж болзошгүй үйлдэлд Авлигатай тэмцэх газрын мөрдөгч нар Дорноговь аймгийн Сайншанд сум, Гаалийн ерөнхий газрын харьяа Замын-Үүд дэх Гаалийн газарт мөрдөн шалгах ажиллагааг хоёр дахь өдрөө үргэлжлүүлэн явуулж байна.

]]> zulaa Wed, 22 Apr 2026 16:45:05 +0800 Дорноговь аймагт цахим ур чадварыг нэмэгдүүлэх бүх нийтийн хөдөлгөөн өрнөж байна http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2397 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2397
Дорноговь аймагт хэрэгжиж буй “Цахим Дорноговь” арга хэмжээ нь зөвхөн төрийн бодлогын хэрэгжилт төдийгүй иргэн бүрийн оролцоонд тулгуурласан, цахим ур чадварыг бүх нийтийн түвшинд нэмэгдүүлэх хөдөлгөөн өрнөж байна.

“Цахимаар нэн тэргүүнд” үндэсний санаачилгын хүрээнд зохион байгуулагдаж буй тус арга хэмжээнд төрийн албан хаагчид, орон нутгийн удирдлагууд, ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, сурагчид, цэргийн алба хаагчид зэрэг нийгмийн бүхий л бүлгийн төлөөлөл хамрагдаж, өөрсдийн хэрэгцээнд нийцсэн мэдлэг, ур чадварыг эзэмшиж байна.

Сургалтууд нь оролцогч бүрт шууд хэрэгжих практик мэдлэг олгож байгаагаараа онцлог. Тухайлбал, төрийн албан хаагчид хиймэл оюун ухаан болон өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх арга барилд суралцаж байгаа бол иргэд, ахмад настнууд цахим орчинд өөрийгөө болон гэр бүлээ хамгаалах, залилан, кибер эрсдлээс урьдчилан сэргийлэх мэдлэг эзэмшиж байна.

Харин сурагчид, залуусын хувьд кодчилол, хиймэл оюун ухааны анхан шатны ойлголтыг бодит дадлага, хакатон хэлбэрээр суралцаж, багаар ажиллах, асуудал шийдвэрлэх чадвараа хөгжүүлж буй нь ирээдүйн мэргэжил сонголтод нь чухал нөлөө үзүүлэхээр байна.

Мөн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан сургалтаар цахим орчны хүртээмж, мэдээлэлд тэгш хамрагдах боломжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн агуулгыг түлхүү хүргэж байгаа нь энэ удаагийн арга хэмжээний нэг чухал онцлог болж байна.

Энэхүү олон талт сургалтууд нь зөвхөн мэдлэг олгохоос гадна иргэдийн хандлагыг өөрчилж, “цаасан” сэтгэлгээнээс “цахим” хэрэглээнд шилжих бодит өөрчлөлтийг эхлүүлж буйгаараа ач холбогдолтой юм.

Дорноговь аймгаас эхэлсэн энэхүү санаачилга цаашид орон даяар өргөжин, иргэн бүр цахим орчинд аюулгүй, идэвхтэй оролцдог, мэдлэгтэй хэрэглэгч болох суурийг тавьж байна.

]]> zulaa Mon, 30 Mar 2026 11:34:47 +0800 Өгөөжийг өөрт нь үлдээхгүй бол уурхайтай нутагт хөгжил ирэхгүй http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2393 http://dornogovi.mn/index.php?newsid=2393

“Нийтлэлч Отгонбаяр сан”-аас зарласан сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах уралдаанд V байр эзэлсэн сэтгүүлч З.Цэлмэгийн нийтлэлийг хүлээн авч уншина уу.

• • •

Дорноговь аймгийн Даланжаргалан суманд олон уурхай ажилладаг ч хөгжилд нь нүдэнд харагдаж, гарт баригдахаар дорвитой нэмэр болдоггүй. Нийт нутаг дэвсгэрийнх нь 14 хувьд уул уурхайн тусгай зөвшөөрөлтэй талбай бий. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс нэг суманд олгох тусгай зөвшөөрлийн нийт талбайг газар нутгийнх нь 15 хувиас илүүгүй байх зөвлөмжийг 2022 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газарт өгсөн. Харин Даланжаргалан суманд өдгөө 56.6 мянган га талбайд 80 орчим тусгай зөвшөөрөл хүчин төгөлдөр байгаа нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс тогтоосон хязгаарт бараг тулжээ. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийг харвал “МАК Цемент”, “Улаанбаатар чулуун завод” зэргээс бусад нь жижиг, дунд уурхайнууд зонхилдог.

Тус сумын газар нутгаар өдөр бүр хэдэн зуун хүнд даацын автомашин, галт тэрэг нүргэлэн өнгөрдөг. Сая сая тонн нүүрс, цемент, жоншийг эндээс олборлож экспортолдог. Дорноговь аймагт ч тэр, улс оронд ч тэр эдийн засгийн болоод стратегийн ач холбогдолтой сум. Цагтаа Оросын агаарын цэргийн бааз байршиж байсан, нутаг дэвсгэрээр нь Ази, Европыг холбосон авто болон төмөр зам дайран өнгөрдөг, дөрвөн аймгийн газар нутгийн зааг дээр байдаг их хөлийн газар юм. Хэдийгээр албан ёсны бүртгэлтэй хүн амын тоо 3500 орчим боловч уурхайн ажилчид, дамжин өнгөрдөг хүмүүсийг тооцвол 10 мянга давна. Эдгээр сүүдрийн хүн амын үзүүлж буй ачаалал нь сумын эдийн засгийн чадавхыг шавхаж, төрийн үйлчилгээний хүртээмжийг тарамдуулдаг. Улс болон аймгийн төсвийг зузаатгахад ачаа үүрдэг тус сумын хувьд сүүлийн таван жилд Дорноговь аймагт 20 гаруй тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлжээ.

Ердөө таван жилийн өмнө Даланжаргалан сум аймгийнхаа төсөвт 200 орчим сая төгрөг төвлөрүүлж байсан бол 2025 онд 10 тэрбум хол даваад байгааг Дорноговь аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч Н.Отгонбаяр 2026 оны төсвийн хэлэлцүүлгийн үеэр мэдээлэв.

Харамсалтай нь тус сум өгдөг шигээ өгөөж хүртэж чаддаггүй. 2026 онд Даланжаргалан сум аймгийн төсөвт 10.7 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж, ОНХС-аар 493 сая төгрөг хүлээн авахаар болжээ. Энэ талаар тус сумын иргэдийг аймгийн ИТХ-д төлөөлдөг Н.Отгонбаяр “Уул уурхайн компаниудын хамгийн их нөлөөлөлд байдаг сумын ард иргэдэд ОНХС-аар хуваарилдаг санхүүжилт үнэхээр хангалтгүй байна. Иргэд ОНХС-аар хийх ажилд маш их санал өгдөг ч хуваарилсан мөнгө нь хаана ч хүрдэггүй. Яаж хуваарилдаг зарчмыг нь хэлж өгөхгүй бол ард иргэдэд хэрхэн тайлбарлахаа мэдэхгүй байна. Цаашид аймгийн болон улсын төсөв бүрдүүлдэг сумдыг бодлогоор яаж дэмжих вэ” гэв. Хариуд нь аймгийн Засаг дарга О.Батжаргал “ОНХС-ийн санхүүжилтийг боломжийн хэмжээнд өгч байгаа. Даланжаргалан, Хөвсгөл, Мандах, Хатанбулаг, Замын-Үүд, Сайншанд зэрэг сумынхан ийм асуудал тавьж байгаа нь үнэн. Төвлөрүүлж байгаа орлогыг буцаад хуваарилахад хүндрэл бэрхшээл их байдаг. Нөгөө талаар, улсын болон аймгийн төсвөөс зөрүүлээд хөрөнгө оруулалт хийгддэг. Цаашдаа орлого бүрдүүлдэг, орлогын эх үүсвэрээ дэмждэг сумууд боломжоо илүү эдлээд явах нь зөв гэдэгтэй санал нэг” хэмээв.

Гэвч засаг даргын хэлсэн шиг хөрөнгө оруулалт Даланжаргалан суманд бараг л байхгүй аж. 2020-2025 онд Дорноговь аймгийн хэмжээнд хийсэн хөрөнгө оруулалтын 1 хувийг Даланжаргалан хүртжээ. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт гэхээр зүйл ч алга. 2022 онд эрүүл мэндийн төвийн барилгад 2.8 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн ч 300 саяыг л олгожээ.

Зургийн тайлбар: Даланжаргалан сум 3500 хүний багтаамжтай Эрүүл мэндийн төвийн барилгаа 2023 онд ашиглалтад оруулжээ. Хэдийгээр тус төвийг байгуулахаар улсын төсөвт 2.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт батлагдсан ч 300 саяыг л олгосон байна. Тиймээс барилгын газар шорооны ажлыг уул уурхайн компаниудын дэмжлэгтэй, барилгын цементийг сумын цементийн үйлдвэрээс хангуулж, аймгийн төсвөөс болон ОНХС зэрэг эх үүсвэрээр үлдсэн санхүүжилтийг шийджээ.

Хөрөнгө нь арвижсан ч хуваарилалт “шог” хэвээр

Нээлттэй эх сурвалжаас харахад 21 аймгийн хэмжээнд 2020-2024 онд ОНХНС болон ОНХС-аар дамжуулан 1.4 их наяд төгрөгийн хөрөнгийг хуваарилжээ. 2020 онтой харьцуулахад 2024 онд уг сангийн хөрөнгө 2.5 дахин нэмэгдсэн байна. Жил ирэх тусам тус сангийн хөрөнгө зузаарч байгааг доорх графикт харууллаа.

Гэхдээ сангийн орлогыг бүрдүүлдэг эх үүсвэрийг харвал ашигт малтмалын хайгуул болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр багасаж, АМНАТ-ийн эзлэх хувь улам бүр өссөөр байна. Үүнд гадаад зах зээл дэх түүхий эдийн үнэ, нүүрсний экспортын биет хэмжээ зэрэг нэмэгдсэн нь нэг талаас нөлөөлж буй. Нөгөө талаар, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олголт саарсан нь орон нутгаас бүрддэг эх үүсвэрүүд багасахад нөлөөлсөн гэж үзэж болохоор аж. Үүнээс гадна, 2021 онд Төсвийн тухай хуульд оруулсан өөрчлөлтөөр дотоодын бараа, үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогын болон мега төслийн АМНАТ-өөс таван хувийг төвлөрүүлдэг байсныг болиулснаар ОНХС-ийн эх үүсвэрийн нэр төрөл цөөрчээ.

Графикаас харахад ОНХС-ийн эх үүсвэрийн нэр төрөл цөөрч, АМНАТ-ийн эзлэх хувь нэмэгдэж байна. 2020 онд 8 төрлийн эх үүсвэртэй байсан бол 2024 онд 5 болж цөөрсөн ч үүний 80 гаруй хувийг АМНАТ бүрдүүлжээ.

Ийнхүү ОНХС-г бүрдүүлдэг эх үүсвэрийг хуульд өөрчлөлт оруулах замаар цөөрүүлсэн хэдий ч одоо байгаа орлогуудаа ч хангалттай цуглуулж бас эргэн хуваарилж чадахгүй байна. Үүний нэг тод жишээ бол, ОНХНС-д төвлөрдөг газрын тосны нөөц ашигласны төлбөр (ГТНАТ)-ийг бүрэн цуглуулж чадахгүй байгаа явдал. Дорнод аймгийн Халхгол, Матад суманд үйл ажиллагаа явуулдаг “Петрочайна дачин тамсаг” ХХК-тай байгуулсан Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ Монголын талд алдагдалтай тул ГТНАТ төсөвт маш бага ордгийг Дорнод аймгийн “Буйр нуур, Халхгол, Нөмрөгийн сав газрыг хамгаалах хөдөлгөөн” ТББ-ын тэргүүн Д.Ганцогт ярилаа. Тэрбээр “Газрын тос олборлодог “Тосон уул XIX” талбайгаас бол нөөц ашигласны төлбөр авдаггүй, “Тамсаг XXI” талбайгаас 7.5 хувиаар нөөц ашигласны төлбөр тооцож авдгийг 2019 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар УУХҮЯ-ны эрх бүхий албан тушаалтан тайлбарласан” гэлээ. Төсвийн тухай хуулиар ОНХНС-д ГТНАТ-ийн 30 хувийг төвлөрүүлдэг бөгөөд 2020-2024 онд уг төлбөр сангийн нийт хөрөнгийн ердөө 4-5 хувийг бүрдүүлсэн байна.

Ийнхүү 21 аймагт хуваарилагдах ОНХС-ийн хөрөнгө жилээс жилд өсөн нэмэгдэж буй ч уул уурхайн нөлөөлөлд хамгийн их өртдөг сумын очих хуваарилалт шог байна.

2020 оноос хойш ОНХНС болон ОНХС-ийн эх үүсвэр бүрдүүлэлт, хуваарилалт хийх хууль журамд маш олон удаагийн өөрчлөлт оржээ. Тэр бүрд сангийн хөрөнгийн хуваарилалт хэрхэн зохицуулсныг эрэл сурал хийж учрыг нь олж ойлгоход түвэгтэй болжээ. Ийм ойлгоход түвэгтэй байгаа нь тус сангийн хуваарилалт, зарцуулалтыг эрх мэдэлнүүд өөрсдийн үзэмжээр хийх, олон нийт хараа хяналт тавих боломжийг хязгаарлаж буй нэг хэлбэр юм. Энэ бүх хууль журмын хэрэгжилт, хөрөнгө мөнгөний зарцуулалтад хяналт тавих ёстой төрийн “төмөр” аппарат бол уг нь Үндэсний аудитын газар юм. Жил бүр Үндэсний аудитын газраас аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн ОНХС-ийн үйл ажиллагаанд хяналт шалтгалт хийдэг ч тэдгээр нь зөвхөн хуваарилагдаж ирсэн хөрөнгийн зарцуулалтыг л хууль журмын дагуу, хугацаандаа зарцуулсан эсэхийг шалгадаг аж. Харин эх үүвсэр бүрдүүлэлт, хуваарилалт талдаа хууль журмын хэрэгжилт бол үнэхээр баларч байна.

Иргэд биш, дарга зарцуулдаг сан

Аймгийн удирдлагууд ОНХС-ийн хөрөнгийг сумддаа хэр зэрэг хуваарилдгийг 21 аймгийн хэмжээнд харьцуулж харав. Ингэхэд уул уурхай төвлөрсөн, тусгай зөвшөөрөл олонтой, улсын төсөв бүрдүүлдэг аймгууд сумынхандаа гар татуу ажээ. Ялангуяа, хамгийн олон тусгай зөвшөөрөлтэй, уул уурхай төвлөрсөн Дорноговь аймаг ОНХС-ийн хөрөнгийн дөнгөж 31 хувийг сумддаа хуваарилдаг нь анхаарал татав. Үүний шалтгааныг лавшруулж үзвэл үнэхээр Даланжаргалан сумыг нийтлэлийн эхэнд тодотгохоос аргагүй байлаа.

2020-2024 онд нийт 5 жилийн хугацаанд аймгийн удирдлагууд ОНХС-ийн хөрөнгийн дунджаар 52%-ийг сумддаа шилжүүлжэ. Харин Дорноговь аймаг хамгийн их санхүүжилт авдаг ч үүний 31%-ийг л сумддаа хуваарилдаг байна.

Дорноговь аймгийн хувьд ОНХС бол дарга нарын аясаар шийдэгддэг сан болчихож. Уг нь энэ бол ард иргэдийн саналыг авч эрэмбэлээд, бүс нутгийн хөгжлийн тэнцвэрээ хангахад зориулан зарцуулах учиртай уул уурхайн орлогыг дахин хуваарилдаг механизм билээ. Гэвч бодит байдал дээр хэн илүү нөлөөтэй, хэн илүү дэмжлэгтэй, даргад хэн илүү “хөөрхөн” харагдсан нь ОНХС-аас ахиу авдаг аж.

Даланжаргалан сумын ИТХ-ын дарга асан Н.Болдбаатар “Манай сум албан ёсоор 3000 гаруй хүн амтай. Аймгийн дарга нарын сонгогдсон 1500 хүнтэй суманд ОНХС-аас тэрбум гаруй төгрөг хуваарилж байхад, манайд 600 орчим саяыг л өгдөг. ОНХС-ийн хуваарилалтыг хэрхэн боддогийг би аймгийн ИТХ байхдаа удаа дараа асууж байсан. Тодорхой аргачлалаар боддог гэж ярьдаг. Гэхдээ би тэр тооцоог нь олж хараагүй. Бас 1+1=2 гэдэг шиг тодорхой хууль байдаггүй” гэлээ.

Харин Дорноговь ХОХБТХ-ийн дарга Ч.Мөнх-Эрдэнэ “Суманд санхүүгийн эрх мэдэл хэтэрхий их өгвөл жижиг улс төрийн амбиц нь хөрөнгийг үр ашиггүй болгох эрсдэлтэй. Сумын удирдлагууд урсгал зардал хүрэхгүй байна, гэрэлтүүлэг, ариутгах татуургын үйл ажиллагаа болохгүй байна гэх мэтээр ярьдаг ч яг өөрсдөө хийхээр энэхүү нөхцөл байдлаа улам дордуулаад байдаг. Өөрөөр хэлбэл, үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт хийдэг. Суманд өгсөн мөнгө сургалтын төлбөрт, үржлийн мал сайжруулах буюу хувийн өмчид зарцуулах гэх мэтээр ОНХС--ийн хөрөнгө, малын хөлийн татварын зориулалтыг ялгаж салгахгүй зарцуулдаг” хэмээн тайлбарлав.

Дорноговь аймгийн ОНХС-ийн нийт эх үүсвэрийн 81%-ийг ОНХНС, үлдэх 19%-ийг орон нутгаас бүрдүүлжээ. Үүнээс Замын-Үүд, Сайншанд, Хатанбулаг зэрэг сум нь газар нутаг томтой, хүн ам ихтэй тул ахиу санхүүжилт авчээ.

ОНХС-ийн хуваарилалтын талаар нэрээ нууцлахыг хүссэн нэгэн эх сурвалж “Манай аймаг бол улсын төсөв бүрдүүлдэг таван аймгийн нэг. Сайншанд, Замын-Үүд суманд ОНХС-ийн хөрөнгө сайн хуваарилагддаг. Бусад суманд бол бага. Үүнд яалт ч үгүй нэгдүгээрт, улс төрийн шалтгаан бий. Гарцаа байхгүй. Аль нам нь олон суудалтай, засаг барьж байна, аль суманд АН эсвэл МАН засаглаж байгаагаас хуваарилалт шалтгаалж байгаа. Тухайлбал, Дорноговь аймгийн 14 сумын тав нь АН байлаа гэж бодоход мэдээж хэрэг тэдгээр суманд төсөв бага л хуваарилагддаг. Аймгийн төсөв батлах үеэр ОНХС-аас тэр суманд тэдийг өгье гээд зарчмын саналуудаа хайрцаглаад, намын бүлэг дээрээ тогтчихоод орж ирдэг” гэсэн юм.

Харин өөр нэгэн эх сурвалж “Бодит амьдрал дээр тэр мөнгийг хэнд хуваарилахаа Засаг дарга өөрөө мэддэг. Бусад сумын удирдлагууд эсэргүүцсэн ч Засаг дарга бараг л бие дааж шийддэг дээ. Амьдрал дээр Даланжаргалангаас илүү их орлого төвлөрдөг. Гэтэл Хатанбулагийг илүү хөгжүүлэх хэрэгцээ байхад Сайхандулаан суманд ахиу төсөв хуваарилагддаг” гэсэн юм. Тэрбээр ОНХС-ийн хуваарилалт хийдэг аргачлалыг өөрчлөх бодит хэрэгцээ байгааг онцолсон юм. Хэдийгээр сумдад хэд оногдохыг тодорхой итгэлцүүрээр боддог ч хуваарилалтаа хийхдээ аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр, хөгжлийн үндсэн чиглэлээ л баримталдаг аж.

Үндсэндээ дарга нар нэг бол тойрогоо услах, үгүй бол хүн ам олонтой сумдад ахиу хуваарилах сонирхолтой байдаг нь олон нийтийн саналыг авч эрх мэдэлд суудаг улстөрчдөд л ашигтай хувилбар болдог байна. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтыг том улстөрчид тойрогтоо хувааж “тонодог” шиг ОНХС ч эрх мэдэлтнүүд барьцаа ахиулахад ашигладаг ивээс болчихож.

Сангийн яамны эх сурвалжийн хэлж буйгаар ОНХС-ийн тухайн онд зарцуулж амжаагүй эх үүсвэрийг бусад төсөв шиг эргүүлж татдаггүй. Аймаг, орон нутгийн эрх мэдлийнхээ хүрээнд зарцуулдаг сан аж. Хууль журмаар зохицуулдаг сангийн үйл ажиллагаанд Сангийн яам ч тэр бүр оролцоод байх боломж байдаггүй гэнэ. Нэг ёсондоо ОНХС бол нутгийн өөрөө удирдах ёсыг тарамдуулдаг аймаг суманд бол томчуудын тохойгоо нөхдөг сан болжээ.

Хэдийгээр улсын төсөвтэй харьцуулахад ОНХС-ийн мөнгө их дүнтэй биш боловч том агуулгатай систем билээ. Тиймээс ч үе үеийн Засгийн газар нэг талаас, иргэдэд газрын баялгийн өгөөжийг хүртээх, нөгөө талаас уул уурхай болоод иргэд хоорондын ойлголцлыг сайжруулах үүднээс ашигт малтмалын тодорхой орлогуудыг ОНХС-д төвлөрүүлэх шийдвэрүүд гаргасаар ирсэн. Энэ дагууд хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрлүүдийн төлбөрийг, уул уурхайн компаниудын орон нутагтай байгуулсан гэрээний төлбөрийг тухайн сумын ОНХС-нд нь шууд төвлөрүүлдэг болгосон. Хамгийн сүүлийн жишээ гэвэл 2024 онд Төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, ОНХНС-нд АМНАТ-ийн орлогыг ялгаатай байдлаар олгох өөрчлөлт оруулжээ. Ирэх зургадугаар сараас хэрэгжих тус өөрчлөлтөөр ОНХНС-нд төвлөрсөн АМНАТ-ийн орлогоос 10 хувийг нь энэхүү орлогын 20-иос дээш хувийг бүрдүүлсэн аймаг, улсын зэрэглэлтэй хотод тэнцүү хэмжээгээр, 20 хувийг нь 0-20 хувийг бүрдүүлсэн аймаг, хотод хувь тэнцүүлж олгохоор болсон. Тэгэхээр нэгдсэн сангаас аймаг, нийслэлд хуваарилах аргачлал АМНАТ-ийн орлогыг төвлөрүүлж буй байдлаар нь ялгавартай олгох зарчимд шилжиж байна гэсэн үг.

УИХ-ын гишүүн Ж.Золжаргал “АМНАТ-өөс орон нутагт үлдэх хэмжээг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Нэлээд олон жил энэ асуудал яригдсан. Суманд 10 хувь, аймагт 20 хувь гэдэг шинэ томьёолол орж ирсэн. Гэхдээ миний байр суурь бол үүнийг бүр эсрэгээр нь, 20 хувь суманд, 10 хувь аймагт байх ёстой. Дээрээс нь АМНАТ-ийг төвлөрсөн байдлаар хуваарилахдаа огт уул уурхайгүй, уул уурхайг хөгжүүлэхгүй гээд зарласан аймгуудад хүртээх хувь нь бүр бага байх ёстой” хэмээв.

Гэвч ил тод байдал нь алдагдсан, хяналтгүй явж, засаглалын хямралд орсон ОНХС-ийн хөрөнгө ачаалал авдаг сумддаа очиж чадах эсэх нь үнэхээр бүрхэг байна. Орон нутгийн улс төржилт, ил тод байдлаас гадна засаж залруулах зүйлс их байгааг экспертүүд хэлж байна.

Уул уурхайтай сумдыг “гомдоосон” аргачлал

ОНХС-г сүүдэр мэт дагаж байгаа гомдол маргаан, завхрал хийдэл аймгаас суманд хуваарилах мөнгөн дээр үүсдэг. Засгийн газрын 2023 оны 457 дугаар тогтоолоор аймгийн ОНХС-ийн мөнгийг сумдад хуваарилахдаа гурван шалгуур тавьдаг аж.

Тус тогтоолын 7.3-т “Аймаг, нийслэл нь орлогын шилжүүлгийг энэ аргачлалын 7.2-т заасны дагуу хуваарилахдаа хүн амын тоо, нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, ашигт малтмал болон газрын тосны ашиглалтын талбайн хэмжээнээс хамаарах үзүүлэлтийн хувийн жинг дараах байдлаар тооцно.

7.3.1. хүн амын тоо – 33 хувь;
7.3.2. нутаг дэвсгэрийн хэмжээ – 34 хувь;
7.3.3. ашигт малтмал болон газрын тосны ашиглалтын талбайн хэмжээ – 33 хувь байна гэж заажээ.

Тэгэхээр итгэлцүүрээр хуваарилах мөнгөнд уул уурхайн нөлөөллийг онцгойлон харгалзаж үздэггүй гэсэн үг. Хүн амын тоо, газар нутагтай тэгшитгэж үздэг тул уул уурхайгүй, уул уурхайн нөлөөлөл нь бага ч хүн ам ихтэй хот, суурин газарт ОНХС-ийн хөрөнгө ахиу хуваарилагдаад байгаа юм.

Сайншанд сумын засаг дарга Ч.Түвшинтөр “Манай сум газар нутаг багатай, уул уурхай ч бараг байдаггүй. Доншен л ажилладаг. Бусад нь хайгуулын тусгай зөвшөөрөл, түгээмэл тархацтай ашигт малтмал л бий. Манайд хуваарилагддаг хөрөнгөнд жин дардаг үзүүлэлт нь хүн амын тоо, итгэлцүүр байдаг” гэв. Харин Дорноговь аймгийн ИТХ-ын дарга Н.Алдарбаяр “Уул уурхайг хэн илүү их олборлуулж, хэн илүү ашиглуулж байна тэр аймаг, сум л үр шимийг нь хүртэнэ. Гэтэл өнөөдөр Өмнөговь, Дорноговиос ихэнх мөнгөө төвлөрүүлээд 21 аймагтаа ялгаагүй цацчихаж байна. Уул уурхайгүй аймгууд ч их татаас авдаг. Монгол Улсын төсвийн бодлого ийм. Бид үүнийг л орон нутагтаа хэрэгжүүлээд явж байна” гэж ярилаа. Төсвийн орлогыг төвлөрүүлээд тэгшитгэх коммунист зарчим орон нутгийн төсөвт ч үйлчилж буй нь энэ бөгөөд уул уурхайн ачаалал авдаг сум орон нутагт хамгийн шударга бус хуваарилалт юм. Үүн дээр орон нутгийн улс төрийн амбиц, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл нэмэгдсэнээр зөвхөн ОНХС гэлтгүй уул уурхайн орон нутагт өгөөжгүй, баялгаа соруулж буй ард иргэд юу ч үгүй үлддэг гэсэн домог үүссэн бөлгөө.

ОНХС-ийн хуваарилалт тооцдог аргачлал, итгэлцүүр асуудалтай, зайлшгүй сайжруулах шаардлага байгаа. Гэхдээ энд үүнээс илүү онцлох нэг зүйл бол улс төрийн сэдлээр хуваарилалт хийж буй явдал. Улс төрийн ашиг сонирхол байгаа цагт ямар ч сайн аргачлал байгаад нэмэргүй. Хэрхэн, яаж, ямар сэдлээр хуваарилж байгааг нь төрийн аудит хянадаг баймаар юм.

Хэдий ОНХС-ийн сумдад хуваарилах аргачлал учир дутагдалтай ч энэ нь сумдаа хоосон үлдээх шалтаг биш гэдгийг аймгийн жишээ харуулдаг. Доор графикт уул уурхай бүхий аймгуудын сумдын ОНХС-ийн эх үүсвэрийг тусгай зөвшөөрөлтэй харьцуулан харууллаа.

Баялаг багаслаа ч хөгжил тэлэх учиртай

Экспертүүд, уул уурхайн нөлөөллийн үнэлгээний мэргэжилтнүүд ОНХС-ийн одоогийн аргачлал, хэрэгжилтэд шүүмжлэлтэй хандаж байна. Төсвийн тухай хууль, Засгийн газрын тогтоолд заасан шалгуур үзүүлэлтүүд бүхнийг тодорхойлогч биш юм. Хөгжлийн индекс, газар нутаг, хүн амын тоо бол зөвхөн тэр орон нутгийг л харсан үзүүлэлт. Харин нийт иргэдийн хөгжлийг хэрхэн хангах вэ гэдэг үндсэн зорилгоо бодох нь язгуур эрх ашиг билээ. Энэ нь ОНХС-ийн хуваарилалт шударга, хөрөнгийн зарцуулалт нь үр ашигтай байх учиртай гэсэн үг.

Уул уурхайн нөлөөллийн үнэлгээ, стратегийн өмгөөллөөр мэргэшсэн “Хил хязгааргүй алхам” ТББ-ийн тэргүүн Н.Баярсайхан “ОНХС анх байгуулагдсанаасаа маш өргөн хүрээтэй болсон. Иргэдийн оролцоотой, иргэдийн эрэмбэлснээр зарцуулах замаар эрх мэдлийг шилжүүлсэн гэж шийдвэр гаргагчид хардаг. Гэтэл анхан шатан дээр Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд зориулагдсан нөхвөр сан болоод байна. Тиймээс эргэж харах цаг болсон” гэж анхаарууллаа.

ОНХНС-ийн хуваарилалтыг тооцдог хөгжлийн индексийг ч сайжруулах шаардлагатайг тэрбээр ийн тайлбарлав. “Засгийн газрын 2018 оны 20 дугаар тогтоолоор орон нутгийн хөгжлийн индексийг тооцдог. Үүнд үндэслэн ОНХНС-аас аймаг, нийслэлд хуваарилдаг. Гэтэл бэлчээрийн даац, ургамлын гарц, уул уурхайгаас болж эвдэрсэн газрын дата нь үнэн зөв, байнга шинэчлэгдэж чадаж байгаа юу, түүнийг орон нутгийн удирдлага үнэхээр авч үзэж, тэр дагуу ОНХС-ийн хөрөнгийг хуваарилж байгаа юу гэвэл эргэлзээтэй. Жишээ нь, судлаачид, экспертүүд ядуурал хөдөө багийн түвшинд байгаа гэж хэлдэг бол Засгийн газрын 20 дугаар тогтоолоор бүсийн түвшинд ядуурлыг тооцож гаргадаг. Байгаль орчны үзүүлэлт ч гэсэн говийн бүс нутагт бүхэлдээ маш дорой байгаа. Энэ үзүүлэлтээ харгалзвал говийн аймгуудын хөгжлийн индекс яагаад ч өөдтэй гарахгүй” хэмээв.

Уул уурхайн нөлөөллийн коэффициент гэх ойлголт байдаг. Уул уурхайтай аймаг сумын иргэдэд тулгарч буй дэд бүтцийн ачаалал, экологийн сөрөг нөлөөлөл, нийгмийн үйлчилгээний ачаалал гэсэн үзүүлэлтээр коэффициент тогтоож, ОНХС-ийн хөрөнгийн хуваарилалтад тооцох боломжтой юм. Үүнийг нэвтрүүлж чадвал одоогийн тэгшитгэн хуваарилах шударга бус жишгийг халах боломжтой.

Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гишүүн, СЭЗИС-ийн дэд профессор, доктор Ж.Дэлгэрсайхан ОНХС-ийн хуваарилалт, хөрөнгийн зарцуулалтыг үр дүнтэй болгоход хоёр асуудалд анхаарах шаардлагатайг хэлж байна.

“Юуны өмнө Монгол Улсад хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн нэгдсэн цогц бодлого алга байна. Өнөөг хүртэл таван удаа хөгжлийн томоохон бодлого гаргасан ч иргэдийнхээ амьдрал ахуйг өөд татах тал дээр хатуу зогсож чадаагүй. Тиймээс хөгжлийн бодлогоо тодорхойлоход орон нутгийг хөгжүүлэх бүсчилсэн хөгжлийн бодлого дээрээ эргэлзэхгүйгээр бат зогсох ёстой. Хөгжлийн нэгдсэн бодлогод аль аймагт, хаана, алслагдсан сумдад юу хэрэгтэй вэ, хэрхэн хөгжүүлэхээ тодорхойлж байж түүнд нийцсэн хөрөнгө оруулалтуудыг орон нутагт хийх шаардлагатай” гэж ярилаа.

Тэрбээр цааш нь “Хөгжлийн бодлогоо анхаарахаас гадна орон нутагт зөв хуваарилж байна уу, хуваарилсан мөнгөө зөв зарцуулж байна уу гэдэг засаглалын асуудал чухал байна. Орон нутагт зөв хуваарилна гэдэг нь бүгдийг тэгшитгэхийг хэлээд байгаа юм уу үгүй юу. Хуваарилалт бол нэгт, байгалийн баялгаа дагах ёстой. Хоёрт, эдийн засгаа хаана илүү зөв хөгжүүлэх нэн шаардлагатай вэ гэдгээ дагах ёстой. Үүнээс гажиж, улс төрийн нөлөө болон бусад хүчин зүйлээр ОНХС-ийн болон улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт шударга бус яваад байна. Нөлөө бүхий улстөрчдийн аймаг, сумдад илүү хуваарилагдаж байгаа нь илт харагддаг” хэмээв.

Сангийн яамны ОНХС-ийн нээлттэй мэдээллийн системийн датаг харвал 2020-2024 онд ОНХС-ийн зарцуулалт нэг их наядыг давжээ. Үүний 40 орчим хувийг уул уурхай бүхий таван аймаг эзэлж байна.

Канадын эдийн засагч Жон Харвик байгалийн баялгийг бусад төрлийн капитал руу хувиргах стратеги буюу Харвикийн дүрмийг 1977 онд үндэслэсэн. Норвеги, Африкийн Боствана, Баруун Авсрали, Чили зэрэг байгалийн баялгаар хөгжсөн орнуудад Харвикийн дүрэм сайн хөгжсөн байдаг. Манай ОНХС-ийн тогтолцоог энэ цонхоор харвал хөгжилд зориулагдаагүй ахуйгаа л аргацаасан байдалтай олон жил явж иржээ. Хөрөнгө оруулалтаа иргэдийн саналаар бус албан тушаалтнуудын үзэмжээр эрэмбэлдэг, хүний хөгжлийг дэмжих, байгаль орчноо нөхөн сэргээхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт тун бага, дийлэнх зарцуулалт хатуу дэл бүтэц, баяр наадмын санхүүжилтэд зарцуулагддаг үзэгдэл хавтгайрсан.

Дээрх дүрслэлээс харахад, хамгийн их үнийн дүнтэй гэрээний дийлэнх нь иргэдийн саналыг аваагүй, ИТХ, Ажлын хэсгийн эрэмбэлснээр шийдвэрлэгдэж байна. Энэ байдал 2024 онд бүр түгээмэл байна.

Өнөөдөр уул уурхайтай сумдад хэчнээн хүүхэд шаардлага хангасан ариун цэврийн байгууламжтай сургуульд сурдаг вэ, иргэд нь чанартай, хүртээмжтэй эрүүл мэндийн үйлчилгээ авч байна уу, алслагдсан бүсүүд төвтэйгөө холбогдох зам харгуй тавигдсан уу, байгаль орчны доройтлыг бууруулж чадаж байна уу, түүнд уул уурхайгаас олсон мөнгөө зарцуулж байгаа юу гэдэгт ОНХС-аас хариулт хайвал эерэг хариулт өгөх газар цөөхөн байх биз ээ.

Дүрслэлээс харахад, ОНХС-ийн гэрээний нийт дүн 2020-2024 онд 1,04 их наяд төгрөг болсон бөгөөд үүний 39%-ийг уул уурхай бүхий таван аймгийн ОНХС-ийн гэрээний дүн эзэлж байна. Эдгээр аймагт барилгын салбарт зарцуулсан дүн нийт гэрээний дүнгийн талаас дээш хувийг бүрдүүлжээ.

ОНХС-ийн хөрөнгө жилээс жилд өсөж, их дүнтэй болсон. Өмнө нь худаг ус, хашаа хороо гэх зэрэг иргэдийн саналд тулгуурлан ойр зуурын зүйлд зарцуулдагдаж ирсэн. Харин одоо сангийн хөрөнгө нэмэгдэхийн хэрээр сумд тэр хөрөнгийг хэрхэн шингээх нь чухал болж байгаа аж. Энэ талаар Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гишүүн, эдийн засагч Н.Энхбаяр “Өмнөговь аймагт одоо хийгдэж байгаа хөрөнгө оруулалтууд маш зөв байна. Хэрэгтэй замуудаа хатуу хучилттай болгож холбож чадаж байна, сургууль цэцэрлэгүүдийн ариун цэврийн байгууламжуудаа бүгдийг орчин үеийн шаардлагад нийцүүлж, хөв цөөрөм байгуулах зэргээр маш зөв хөрөнгө оруулж байна. Ямартай ч уул уурхай төвлөрсөн аймгуудаас Өмнөговь аймагт хамгийн сайн жишээ байна. Тиймээс яг энэ жишгийг бусад аймагт нэвтрүүлэх талаар бодох ёстой. Үүн дээр тулгуурлаад мөн зохицуулалтын алдаа оноо ямар байвал зөв бэ, шийдвэр гаргалт дээр аль талын оролцоо илүү байх вэ, орон нутгийн хөгжлийн бодлоготой хэрхэн уялдуулах вэ гэх мэтээр зөв шийдлээ олох хэрэгтэй” гэж ярилаа.

Уул уурхайн орлогоо иргэдийнхээ амьдралд наалдуулж чадахгүй бол орон нутгийн иргэд шинэ төсөл, шинэ уурхайг эсэргүүцдэг хэвээрээ л байна. ОНХС бол эрх мэдэлд хүрэх саналын тоог “амилуулдаг” бялуу биш харин баялгийн хорогдлыг хөгжлөөр нөхдөг үзэл санааны илрэл юмсан. Энэ үзэл санаа гажвал Даланжаргалан шиг өдөр бүр газрын доорх баялгаа дундалж байгаа орон нутгууд баялгийнхаа дээр ч хоосон хоцорно. Тэр цагт уул уурхайд тулгуурласан Монголын эдийн засгийн өсөлт чимээгүй түүх болж, тогтвортой хөгжил гэх хүсэл эвдэрсэн газар, эзэнгүй нутагт хоосон цуурай болж хоцрох биз ээ.

]]> zulaa Wed, 11 Mar 2026 15:03:32 +0800